سبک های معماری اسلامی

خراسانی :

در سه قرن نخستین حکومت اسلامی در ایران ، مساجد به شیوه‌ای بسیار ساده و به پیروی از معماری ساسانی ساخته می شدند. زادگاه اولین نمونه‌های معماری اسلامی ایرانی را خراسان می دانند ، به همین سبب است که سبک معماری بناهای این دوران (امویان ، عباسیان ، طاهریان و...) ، «خراسانی» نامیده می شود.

در این شیوه که نقشه عمومی بناهای آن از مساجد صدر اسلام اقتباس شده ، مساجد به صورت شبستانی یا چهل ستونی ساخته شده‌اند. این رقم ، تنها به معنای حضور ستون‌های متعددی است که گرداگرد حیاط مرکزی قرار می گیرند و شبستان‌ها یا رواق‌ها را می سازند.

قوس‌های به کار رفته در شیوه خراسانی، به صورت بیضی و تخم مرغی است که از نمونه‌های پیشین آن ، می توان کاخ‌های ساسانی فیروزآباد و طاق کسری اشاره کرد.

بناها: مسجد جامع فهرج ، مسجد تاریخانه دامغان.

رازی:

از قرن چهارم هجری، نفوذ هنر اشکانی و ساسانی در کار ساختمان مساجد فزونی یافت. از این پس ، ایوان و گنبد که ساخت آن از دوران اشکانی آغاز شده و در دوران ساسانی رواج یافته بود، به صورت اجزای ناشدنی بدنه مساجد درآمد.

در این دوران ، با برداشتن ردیف‌هایی از ستون شبستان‌ها ، ایوان و گنبد ساخته می‌شود و مساجد شبستانی به ایوانی بدل شده و سرانجام در اواخر قرن 5 و اوایل قرن 6 هجری ، در دوران سلجوقی، مساجد چهار ایوانی پدید می آیند.

این گونه مساجد عبارتند از یک حیاط مرکزی با شبستان‌هایی گرداگرد آن . در میان هر شبستان در چهار طرف مسجد ، چهار ایوان قرار دارد و پشت ایوان جنوبی ، پوششی گنبدی به چشم می خورد. طریق ساخت این بناها ، که از شهر ری (راز) آغاز می شود ، به شیوه رازی معروف است. دراین تعداد تعداد «برج مقبره‌ها» و «میل مناره‌ها » از تعداد مساجد فزونی گرفت.

بناها: گنبد نظام الملک و گنبد تاج الملک (گنبد خاگی) ، مقبره قابوس بن وشمگیر (گنبد قابوس) ، گنبد سرخ مراغه ، آرامگاه امیر اسماعیل سامانی . در شیوه رازی ، قوس جناغی در طاق نماها و طاق‌ها عمومیت می یابد.

آذری :

دردوران مغول سبکی در معماری پدید آمد که به شیوه آذری معروف است. این شیوه ، ادامه سبک رازی است.

بناها: ربع رشیدی ، گنبد سلطانیه ، مسجد جامع یزد ، مسجد جامع ورامین ، مسجد گوهرشاد، مدرسه غیاثیه ، ارگ علیشاه ، مقبره امیرتیمور ، مجموعه بناهای حرم امام رضا (ع) ، مقبره سلطان بخت آغا ، مزار شیخ جام.

اصفهانی :

دراین شیوه از تزیینات گوناگون در نماسازی بنا استفاده می شد، در بسیاری از بناها ، به ویژه در نماسازی‌های سردر، سطوح وسیعی از کاشی‌های معرق بسیار ظریف به کار می رفت، کاشی‌های هفت رنگ نیز، در بناهای این دوره (صفوی) به کار می رفتند. سطوح خارجی و داخلی بناهای عهد صفوی ، مملو از نقوش درهم پیچیده است اما از این پس ، روش نماسازی در معماری و طرح و نقشه عمومی بناها ، رو به سادگی و سهولت می گذارد.

بناها : مجموعه نقش جهان (شامل: سردر قیصریه ، مسجد امام ، مسجد شیخ لطف الله و کاخ عالی قاپو)