راه و روش پژوهش های جغرافیایی

وقتي از کنار روستايي عبور مي کنيد، ديدن مزارع با محصولات گوناگون توجه شما را جلب مي کند و ممکن است پرسش يا پرسش هاي براي شما مطرح شود؛ از جمله:

1. چرا در اين زمين ها محصولات خاص کاشته مي شود؟
2. مزارع کشاورزي در اين روشتا چگونه پراکنده شده اند؟
3. چه عواملي در تصميم گيري کشاورزان براي انتخاب نوع محصولات دخالت داشته است؟
4. نزديکي به راه ارتباطي چه تأثيري بر ميزان فروش محصول دارد؟

گام اول- طرح پرسش: اولين گام در راه يک پژوهش جغرافيايي است؛‌زيرا در هر پژوهش، ابتدا پرسش يا پرسش هايي مطرح مي شود عواملي مانند کنجکاوي، علاقه و تجربه شخصي، مطالعه ي آثار ديگران و نيازهاي فردي و اجتماعي سبب مي شود که پرسش آغازين در ذهن به وجود آيد. آنگاه اين پرسش ها به موضوع و مسئله ي پژوهش تبديل مي شود.

گام دوم- بيان مسئله: پژوهشگر در انتخاب مسئله ي تحقيق به چند نکته بايد توجه کند: مسئله واضح و روشن بيان شود، محدود و مشخص، مهم و جديد باشد. پرسش هاي آغازين به هنگام عبور از کنار يک روستا مي تواند چنين باشد:

وضعيت کشاورزي روستاي محمد آباد چگونه است؟ (تحقيق موردي)

کشاورزي يکي از انواع فعاليت هاي مهم اقتصادي است که عوامل مختلفي در آن نقش دارند؛ انتخاب نوع محصول و عملکرد توليد تابعي از عوامل طبيعي و انساني است.

گام سوم- اهميت و اهداف تحقيق: پس از بيان مسئله، اهميت موضوع و اهداف تحقيق توضيح داده مي شود. اهداف تحقيق ما مي توانند چنين باشند: چگونگي پراکندگي مزارع نشان داده شود و عوامل مؤثر در انتخاب نوع کشت و فعاليت هاي کشاورزي اين روستا مشخص گردند.

گام چهارم- مدل تحليل تحقيق: در عوامل مؤثر در تصميم گيري کشاورزي را در مدل تحليلي مي بينيد. با به کار گيري اين مدل، پژوهشگر داده هايي را جمع آوري مي کند که در جهت فرضيه ي اوست به اين ترتيب، مي تواند به اهداف پژوهش دست يابد.

گام پنجم- تدوين فرضيه: فرضيه ، پاسخ پيشنهادي و احتمالي به پرسش تحقيق است. در واقع، حدس و گمان انديشمندانه ي محقق درباره ي ماهيت و روابط بين پديده ها و متغير هاست و به او کمک مي کند تا نزديک ترين راه را براي کشف مسئله ي تحقيق خود پيدا کند؛ بنابراين پژوهشگر حدس يا پيش بيني علمي خود را در مورد موضوع پژوهش، با توجه به دانشته ها و يافته هايش مطرح مي کند (تدوين فرضيه). ما براي مسئله ي پژوهشي خود –يعني بررسي وضعيت کشاورزي محمد آباد- سه فرضيه مطرح مي کنيم:

1- عملکرد توليد: مقدار محصولي است که در دوره ي زماني مشخص طي فرآيند در واحد توليدي حاصل مي شود و آماده ي عرضه براي فروش يا مصرف است

2- سطح زير کشت: مساحت زميني است که به منظور توليد محصول مورد نظر در سال آمار گيري در همان سال يا قبل از آن زير کشت رفته باشد.

گام ششم- جمع آوري داده ها: تا اين مرحله، شما بخشي از مسير پژوهش را پيموده ايد؛ از اين پس، عمده ترين کار شما جمع آوري داده هاست که ممکن است از طرق مختلف انجام شود. با توجه به نوع پژوهش و فرضيه ي آن، روش هاي جمع آوري زير را مي توان به کار برد.

1 - استفاده از منابع مکتوب مانند نقشه ها، آمارنامه ها، کتب و نقشه هاي مختلف که به آن روش کتابخانه اي گويند.

2 - استفاده از پرسش نامه، انجام دادن مصاحبه يا مشاهده که به آن روش ميداني مي گويند. در مطالعات جغرافيايي روش ميداني بر روش کتابخانه اي اولويت دارد.

گام هفتم- پردازش داده ها: بعد از جمع آوري داده ها، کار پردازش داده ها – يعني حذف اطلاعات غير ضروري و حفظ اطلاعات مرتبط با موضوع تحقيق- آغاز مي شود. پردازش داده ها به دو روش دستس يا ماشيني انجام مي گيرد. در پردازش داده ها از علم آمار استفاده مي کنند. طبقه بندي داده ها يکي از ساده ترين و اساسي ترين روش پردازش وتحليل اطلاعات مي باشد که کار استنتاج و استدلال را براي پژوهشگر ساده مي کند. نتايج حاصل از اين پردازش به صورت مدل، نقشه و جدول تنظيم و ارائه مي شود.

گام هشتم- آزمون فرضيه: فرضيه بايد به شکلي مطرح شود که در پايان پژوهش بر اساس نتايج به دست آمده از پردازش داده ها بتوان آن را به طور حتم يا با احتمال زياد رد يا تأييد کرد. رد فرضيه به معناي شکست پژوهش و پژوهشگر نيست؛ زيرا موضوعي را اثبات و از طرح دوباره ي چنين فرضي جلوگيري مي کند. قبول فرضيه يا تأييد آن بر اساس يافته هاي پژوهش به ارائه ي پيشنهادهاي جديد منجر مي شود و گاه ممکن است سؤالات آغازين جديدي را به وجود آورد.

نتيجه گيري: در پايان پژوهش، ضمن ارائه ي دلايل علمي و منطقي در جهت تأييد يا رد فرضيه، يافته هاي پژوهشگر- که معمولاً مطالب جديدي در مورد موضوع تحقيق است- ارائه مي شوند. همچنين سؤالات آغازين جديدي که بر اساس پژوهش به وجود آمده اند، مطرح شده و پيشنهادهايي براي بهبود وضعيت مورد مطالعه ارائه خواهد شد؛ ص 22تا25