مراحل فرسایش

مراحل فرسايش کوه‌ها:

1) تخريب:

• سطح زمين در تماس مستقيم با جو (اتمسفري) است. تأثير جو بر سنگ‌هاي پوسته زمين به اشکال مخترف به متلاشي شدن سنگ‌ها منجر مي‌شود. اين عمل که اولين مرحله فرسايش است، هوازدگي ناميده مي‌شود.

• دو شکل اصلي هوازدگي عبارتند از:

1- عواملي مانند تغييرات دما و انجماد سبب خرد شدن سنگ‌ها مي‌شوند و بدون اين که ترکيب شيميايي آنها را تغيير دهند. (هوازدگي فيزيکي)

2- ترکيب اکسيژن، رطوبت سنگ‌ها سبب مي‌شوند تا علاوه بر متلاشي شدن سنگ‌ها ترکيب شيميايي آنها نيز تغيير يابد. (هوازدگي شيميايي)

2) حمل مواد:

• توده‌هاي عظيم سنگ و صخره‌ها پس از هوازدگي تخريب مي‌شوند و به قطعات کوچک و جدا از هم تبديل مي‌گردند. مواد تخريب شده تحت تأثير عواملي چون جاذبه، آب‌هاي جاري و يخچال‌ها حمل مي‌شوند:

الف- نيروي جاذبه: در نواحي کوهستاني به دلل شيب زياد، مواد تخريب شده صخره‌ها و ديوارهاي کوهستاني بدون دخالت عامل خارجي تحت تدثير جاذبه زمين ريزش مي‌کنند و درياي کوه انباشته مي‌شوند.

علاوه بر پديده‌ي ريزش مواد ريزدانه‌اي تشکيل دهنده‌ي دامنه‌ي کوه‌ها به اشکال مختلف حرکت نموده و جابه‌جا مي‌شوند که اصلي‌ترين شکل آن لغزش کوه است.

ب- آب‌هاي جاري: رودها، جويبارها و سيلاب‌ها، سنگ‌هاي تخريب شده در نواحي کوهستاني را با خود حمل مي‌کنند. به دليل شيب زياد کوهستان، سرعت آبهاي جاري زياد مي‌شود و آنها مي‌توانند حجم زيادي از مواد تخريب شده را با خود جا به جا کنند.

اگرچه آبهاي روان تقريباً در تمامي نواحي کوهستاني جهان، حمل کننده مواد تخريب شده هستند. اما نقش آب‌هاي جاري در حمل مواد تخريبي در کوهستان‌هاي ناحيه معتدل بيشتر از ساير نواحي است. ولي در کوهستان‌هاي ناحيه قطبي نقش آنها بسيار جزئي است.

• با توجه به اين که وزن و اندازه‌ي مواد در حال حمل به صورت غير محلول در آب يکسان نيست، اين مواد به 3 شکل اصلي: معلق، جهشي وغلتان حمل مي‌شوند.

• آبهاي روان علاوه بر حمل مواد تخريب شده سنگ‌هايي مثل آهک، گچ و نمک را در خود حل مي‌کنند و به شکل محلول، حمل مي‌نمايند. انحلال سنگ‌ها و حمل مواد به شکل محلول مخصوص آبهاست و عوامل ديگري مثل باد، نيروي جاذبه و يخچال قادر به اين نوع حمل نيستند. در رشته‌کوهايي مانند هيماليا، آلپ، زاگرس، آب‌هاي روان از طريق نفوذ در سنگ‌هاي قابل انحلال مثل آهک، توده‌هاي عظيمي از سنگ‌ها را با خود حمل مي‌کنند. اين نوع فرسايش انحلالي موجب به وجود آمدن اشکال خاص نظير غارها و چشمه‌ها در کوهستان‌هاي آهکي مي‌شود که در اصطلاح به آن اشکال کادستي گفته مي‌شود.

ج- يخچال: عامل فرسايش در کوهستان‌هاي مرتفع

• حدود 5 درصد از يخچال‌ها در دره‌هاي مناطق کوهستاني شکل گرفته‌اند که در اصطلاح به آنها يخچال‌هاي دره‌اي مي‌گويند. يخچال‌هاي دره‌اي تحت تأثير شيب زمين به حرکت در مي‌آيند و يخچال‌ها مانند يک بولدوزر عظيم سنگ‌ها را در اندازه‌هاي مختلف همراه خود جلو مي‌برد. به اين سنگ‌ها يخرفت يا مورن مي‌گويند.

• به علت پديد آمدن يخرفت، فشار يخ بر جداره‌ي دره‌ها و بستر يخچال است.

• انواع يخرفت:

1. يخرفت‌هاي کناري: سنگ‌هايي که از ديواره‌ها جدا مي‌شوند، يخرفت‌هاي کناري را تشکيل مي‌دهند.

2. يخرفت‌هاي مياني: با به هم پيوستن 2 يخچال، يخرفت‌هاي کناري در هم مي‌آميزند و يخرفت‌ مياني را پديد مي‌آورند.

3. يخرفت‌هاي زيرين: سنگ‌هايي که از کف دره‌ها توسط يخچال کنده شده و در زيريخچال‌ها به حرکت در مي‌آيند يخرفت‌هاي زيرين را تشکيل مي‌دهند.

4. يخرفت‌هاي پاياني: در انتهاي يخچال‌ها، يخرفت‌هاي پاياني پديد مي‌آيند.

5. يخرفت‌هاي سرگردان: در جلگه‌هاي اروپاي شمالي، مرکزي و ايالات متحده، قطعه سنگ‌هاي گرد و بزرگي موسوم به يخرفت‌هاي سرگردان يافت شده است.

3) رسوب‌گذاري:

• اين حوضه را مي‌توان به 3 بخش تقسيم کرد:

1. در قسمت‌هاي بالادست حوضه‌ي آبريز، حجم ابهاي روان کم، اما سرعت آب خيلي زياد است که اين امر موجب حمل مواد تخريب شده و حفر بستر رود مي‌گردد.

2. در قسمت‌هاي مياني حوضه آبريز حجم آبهاي روان زياد و سرعت آب نيز زياد است. که حفر بستر در وسط رود و رسوب‌گذاري در حاشيه و سواحل رود را به همراه دارد.

3. در قسمت‌هاي پايين دست حوضه آبريز، حجم آب‌هاي روان زياد و سرعت آب بسيار کم است که موجب به جاي ماندن آبرفت‌ها مي‌گردد. ص 55 تا 50