علت غایی

امّا براي ارسطو علت غايي مفهوم گسترده تري در بردارد. ارسطو مفهوم علت غايي را علاوه بر افعال ارادي انسان، به تمام حرکات اشياء جهان نيز سرايت مي دهد. بطوريکه طبيعت هر چيزي که ماده ي آن را به سوي صورت و فعليت جديدي سوق مي دهد ميل دارد تا آن چيز را به آخرين مرتبه از کمالي که براي آن مقدور است برساند.چنانکه ميل طبيعي در يک هسته ي بلوط او را مرحله به مرحله به صورتهاي جديدي که هر يک کمال و فعليت بالاتري نسبت به قبلي است پيش مي راند تا سرانجام به يک درخت بلوط برومند تبديل شود. از ديدگاه ارسطو اين ميل طبيعي در درون هر چيزي وجود دارد و درست شبيه همان «انگيزه و نيت» که در ذهن يک انسان است عمل مي کند، و همان گونه که قصد و نيت ضامن حرکت يک انسان براي بدست آوردن چيزي است، ميل طبيعي هم ضامن حرکت ماده ي اشياء است به سوي بالاترين صورت فعليتي که به آن مي توانند برسند.

علاوه بر اينها به نظر ارسطو کل جهان ماده نيز همانند فرد فرد اشياء اعم از جمادات و نباتات و حيوانات، رو به سوي مقصدي دارد. يعني به همان شکل که ميل طبيعي خاصي در يک گياه او را رشد و نمو مي دهد يک نيروي طبيعي در کل جهان طبيعت نيز او را به سوي هدفي عالي سوق مي دهد. ارسطو جهان طبيعت را مانند کدبانوي شايسته اي مي داند که هرگز چيزي را که بتواند آن را به چيز مفيدي تبديل کند، دور نمي اندازد و به هدر نمي دهد. ارسطو صريحاً مي گويد:«طبيعت هيچ گونه کار بيهوده اي انجام نمي دهد.» عالم طبيعت در نزد ارسطو سرشار از آينده نگري و نظم و ترتيب است و هر چيزي در جاي خود قرار گرفته تا به سوي کمال حرکت کند.

براي ارسطو علت غايي در عالم طبيعت يک عامل آگاهانه و اصل سازمان دهنده اي است که چه در ميان جمادات و چه در ميان جانداران اعم از نباتات و حيوانات؛ وجود دارد که نظم و هماهنگي و هدفداري را در نظام طبيعت تأمين مي کند. (صفحه ي 58)