افعال ناقصه ( 2 )

افعال ناقصه :

فعل هايی هستند که معنای کاملی ندارند و برای بيان معانی ای از قبيل اثبات يا نفی نسبت به کار می روند و معنای آنها با آوردن کلمه ديگری کامل می شود .

انواع افعال ناقصه :

سيزده فعل اند : کانَ ، صارَ ، أصْبَحَ ، ، مادامَ ، ما بَرحَ ، ماأنفَکَّ ، مازالَ ، مافَتِئَ ، ظَلَّ ، با‌تَ ، لَيْسَ .

1) کانَ

در دو مفهوم « شدن » و « بودن » به کار می رود و گاه در معنای استمرار زمانی استفاده می شود .

1. کان سعيدٌ فقيراً ( سعيد نيازمند بود ) ( معنای « بودن » )
2. کُنْتُمْ خيرَ أُمَّةٍ ( بهترين ا‌مّت شديد . ( معنای « شدن » )
3. کانَ اللهُ غَفُوراً رَحيماً ( خداوند آمرزنده ي مهربان است ) ( معنای « استمرار زمانی » )

2) صار

« صار » در معنای « شدن » « صيرورت » به کار می رود ؛ مانند :

صار الرَّجلُ عالماً ( آن مرد دانا شد )

3-5 ) أصبح ،

1) « بودن » در يکی از سه زمان صبح ( برای « أ‌صبح » ) ، ظهر ( برای « » و شب ( برای « » مثال :

أصبح علیٌ مريضاً ( علی هنگام صبح بيمار بود )

الثَّلجُ ماءً ( برف آب شد )

الجُندیُّ أسيراً ( سرباز اسير شد )

6 و 7 ) ظَلَّ ، باتَ

اين دو فعل نيز دو معنا دارند .

1) « بودن » در يکی از دو زمان روز ( برای « ظَلَّ » و شب برای « با‌تَ » مثال : ظَلَّ سعيدٌ مجتهداً ( هنگام روز سعيد کوشا بود )

بات أحمدُ ساهراً ( هنگام شب احمد بيدار بود )

2) « شدن » ، مثال :

ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدّاً ( چهره اش سياه شد )

بات الأمر مستحيلاً ( آن کار ناممکن شد )

8- 12 ) مادامَ ، مابَرِحَ ، ماأنْفَکَّ ، مازالَ ، مافَتِئَ

همه فعل های ناقصی که با حرف « ما » آغاز می شوند ، استمرار را می رسانند ، مثا‌ل :

ما انفکَّ الطّفلُ نائماً ( کودک همچنان خواب است )

13) ليس

اين فعل برای سلب نسبت به کار می رود ، مثال :

ليس العالمُ أسيرَ المَطامِع ( دانا در بند آز و طمع نيست )

« عملکرد افعال ناقصه »

افعال ناقصه مبتدا را مرفوع و خبر را منصوب می کنند به مبتدا « اسم افعال ناقصه » و به خبر « خبر افعال ناقصه » گفته می شود . مثلاً در جمله « کان سعيدٌ فقيراً » به « سعيد » اسم کان و به « فقيراً » خبر کان گفته می شود .

صرف افعال ناقصه

فعل های ناقص از جهت صرف به سه دسته تقسيم می شوند :

1) از « ليس » و « مادام » فقط ماضی صرف می شود .

2) فعل های « مازالَ ، مابَرِحَ ، ماأنْفَکَّ ، مافَتِئَ « علاوه بر ماضی ، صورت مضارع نيز دارد » .

مضارع اين افعال بدين ترتيب است :

مايَزالُ ، مايبرَحُ ، ماينفکُّ ، مايفْتَؤُ

3) بقيه فعل های ناقص به صورت کامل صرف می شوند ؛ يعنی علاوه بر ماضی به صورت مضارع و امر نيز در می آيند .

ماضی، مضارع و امر برخی از اين دسته فعل ها چنين است :

کانَ ، يکونَ ، لِيَکُنْ ( کُنْ )

ظلََّ ، يَظَلُّ ( ظَلَّ )

باتَ ، يبيتُ ، لِيَبِتْ ( بِتْ )

از آنجا که صرف « ما » در آغاز فعل های « مازال ، مابَرَحَ ، ما انفَکَّ ، و مافَتِئَ » حرف نفی است ، می توان در شکل مضارع اين افعال از حروف نفی ديگر ، مانند « لا » « لَنْ » و يا فعل « ليس » نيز استفاده کرد . مثال :

لَنْ نَّبْرحَ عَلَيْهِ عاکِفينَ ؛ ليس يبرح المؤمنُونَ إخوةً